مسئولیت مجری ذیصلاح در حوادث کارگاه
مسئولیت مجری ذیصلاح در حوادث کارگاه

مسئولیت مجری ذی‌صلاح در حوادث کارگاهی چیست؟

سقوط کارگر از ارتفاع، ریزش گود، برق‌گرفتگی، سقوط مصالح، حادثهٔ جرثقیل یا آسیب دیدن عابر و ساختمان مجاور، ممکن است مسئولیت‌های سنگینی برای عوامل پروژه ایجاد کند. در چنین شرایطی معمولاً اولین پرسش این است که مسئولیت مجری ذی‌صلاح در حوادث کارگاهی چیست و آیا تمام خسارت بر عهدهٔ او خواهد بود؟

مجری ذی‌صلاح مسئول اجرای صحیح عملیات ساختمانی و تأمین هماهنگی کلی ایمنی کارگاه است؛ اما وقوع حادثه به‌تنهایی به معنای مقصر شناخته شدن صددرصدی او نیست. برای تعیین مسئولیت باید مشخص شود که حادثه در نتیجهٔ فعل یا ترک فعل چه شخصی رخ داده، هر عامل چه وظیفه‌ای داشته و تخلف او تا چه اندازه در ایجاد حادثه مؤثر بوده است.

ممکن است علاوه بر مجری، مالک، پیمانکار جزء، رئیس کارگاه، مسئول ایمنی، مهندس ناظر، اپراتور دستگاه یا حتی کارگر حادثه‌دیده نیز بر اساس وظایف و رفتار خود، دارای سهم تقصیر شناخته شوند. درصد نهایی مسئولیت معمولاً پس از بررسی مدارک، بازدید کارگاه و دریافت نظر کارشناس تعیین می‌شود.

تذکر: این مقاله یک راهنمای عمومی است. تشخیص مسئولیت در هر حادثه به قراردادها، نحوهٔ استخدام نیروها، گزارش کارشناسی، مستندات ایمنی و تصمیم مرجع رسیدگی بستگی دارد.

پاسخ سریع: آیا مجری ذی‌صلاح مسئول حوادث کارگاهی است؟

بله. مجری ذی‌صلاح موظف است ایمنی کلی کارگاه را مدیریت کند، میان پیمانکاران هماهنگی ایجاد نماید، نیروهای واجد صلاحیت به‌کار گیرد، تجهیزات حفاظتی فراهم کند، آموزش‌های لازم را ارائه دهد و در صورت مشاهدهٔ خطر، عملیات را متوقف سازد. با این حال، مجری همیشه مسئول صددرصد حادثه نیست. سهم مسئولیت او زمانی تعیین می‌شود که میان کوتاهی یا تخلف مجری و وقوع حادثه رابطهٔ مستقیم وجود داشته باشد. مالک، پیمانکار جزء، ناظر، مسئول ایمنی و کارگر نیز ممکن است سهم تقصیر داشته باشند.

مسئولیت عوامل حادثه کارگاهی در یک نگاه

عامل پروژه مهم‌ترین مسئولیت مرتبط با ایمنی
مجری ذی‌صلاح مدیریت ایمنی کلی کارگاه و هماهنگی عوامل اجرایی
مالک خودداری از مداخله خطرناک، تأمین تعهدات قراردادی و رعایت اخطارها
پیمانکار جزء رعایت ایمنی در محدوده عملیات و نیروهای تحت مدیریت خود
رئیس کارگاه اداره روزانه کارگاه و اجرای دستورالعمل‌های ایمنی
سرپرست ایمنی شناسایی خطر، پایش ایمنی، آموزش و گزارش موارد ناایمن
مهندس ناظر نظارت و اعلام کتبی موارد خلاف مقررات به مجری و مرجع مربوط
کارفرمای مستقیم کارگر تهیه تجهیزات، آموزش، بیمه و نظارت بر رعایت مقررات
کارگر استفاده از تجهیزات حفاظتی و اجرای دستورالعمل‌های ایمنی
اپراتور ماشین‌آلات استفاده صحیح از دستگاه در حدود صلاحیت و آموزش
مجری ذی‌صلاح
مدیریت ایمنی کلی کارگاه و هماهنگی عوامل اجرایی
مالک
خودداری از مداخله خطرناک، تأمین تعهدات قراردادی و رعایت اخطارها
پیمانکار جزء
رعایت ایمنی در محدوده عملیات و نیروهای تحت مدیریت خود
رئیس کارگاه
اداره روزانه کارگاه و اجرای دستورالعمل‌های ایمنی
سرپرست ایمنی
شناسایی خطر، پایش ایمنی، آموزش و گزارش موارد ناایمن
مهندس ناظر
نظارت و اعلام کتبی موارد خلاف مقررات به مجری و مرجع مربوط
کارفرمای مستقیم کارگر
تهیه تجهیزات، آموزش، بیمه و نظارت بر رعایت مقررات
کارگر
استفاده از تجهیزات حفاظتی و اجرای دستورالعمل‌های ایمنی
اپراتور ماشین‌آلات
استفاده صحیح از دستگاه در حدود صلاحیت و آموزش

این جدول فقط حدود کلی وظایف را نشان می‌دهد. تعیین مسئولیت نهایی بر مبنای عنوان اشخاص انجام نمی‌شود؛ بلکه باید رابطه قراردادی، اختیار واقعی، میزان کنترل کارگاه و تأثیر رفتار هر شخص بر وقوع حادثه بررسی شود.

مبنای قانونی مسئولیت مجری ذی‌صلاح در ایمنی کارگاه

مبحث دوم مقررات ملی ساختمان، مجری را به‌عنوان نمایندهٔ فنی مالک در اجرای ساختمان معرفی می‌کند و مسئولیت صحت عملیات اجرایی و رعایت اصول ایمنی و حفاظت کارگاه را بر عهدهٔ او قرار می‌دهد. بنابراین ایمنی، یک وظیفهٔ فرعی یا اختیاری برای مجری نیست، بلکه بخشی از مسئولیت حرفه‌ای او محسوب می‌شود.

مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان نیز به‌صورت اختصاصی به «ایمنی، بهداشت کار و حفاظت محیط زیست در حین اجرا» می‌پردازد. دفتر مقررات ملی ساختمان، ویرایش پنجم این مبحث را در سال ۱۴۰۳ منتشر کرده است.

بر اساس ضوابط این مبحث، مجری باید اقدامات لازم را برای حفظ ایمنی کارگاه انجام دهد، میان پیمانکاران هماهنگی ایجاد کند، تجهیزات حفاظت فردی را تهیه نماید، نحوهٔ استفاده از آن‌ها را آموزش دهد و بر رعایت مقررات نظارت داشته باشد. وجود بیمهٔ مسئولیت یا معرفی مسئول ایمنی نیز مسئولیت اصلی مجری را از بین نمی‌برد.

قانون کار نیز کارفرما و مسئولان کارگاه را موظف می‌کند که وسایل و امکانات لازم برای حفاظت و سلامت کارگران را فراهم کنند، نحوهٔ استفاده از آن‌ها را آموزش دهند و بر رعایت دستورالعمل‌ها نظارت نمایند. اگر حادثه مستقیماً بر اثر رعایت نکردن این تکالیف رخ دهد، مسئول مربوط ممکن است از نظر حقوقی، کیفری و مقررات قانون کار پاسخ‌گو باشد.

برای آشنایی بیشتر با مبانی حقوقی قراردادهای پیمانکاری و مدیریت پروژه، به صفحه «پیمانکاری ساختمانی» مراجعه کنید.

آیا مجری همیشه کارفرمای کارگران محسوب می‌شود؟

الزاماً خیر. در مقررات ایمنی، کارفرما شخصی است که کارگر را به هزینهٔ خود به کار می‌گیرد و مزد او را پرداخت می‌کند. این شخص ممکن است مجری، پیمانکار جزء یا حتی مالک باشد. بنابراین برای تعیین مسئولیت قانون کار باید مشخص شود که کارگر حادثه‌دیده با دستور چه کسی کار می‌کرده و مزد او را چه کسی پرداخت می‌کرده است.

برای مثال، اگر کارگران مستقیماً توسط یک پیمانکار تأسیسات استخدام شده باشند، آن پیمانکار در قبال آموزش، تجهیزات و ایمنی نیروهای خود مسئول است. با این حال، مجری اصلی همچنان وظیفهٔ هماهنگی و مدیریت ایمنی کلی کارگاه را بر عهده دارد و نمی‌تواند صرفاً با استناد به قرارداد پیمانکار جزء، تمام مسئولیت خود را منتفی بداند.

وظایف مجری ذی‌صلاح برای پیشگیری از حوادث کارگاهی

مسئولیت مجری تنها پس از وقوع حادثه آغاز نمی‌شود. بخش مهم‌تر مسئولیت او، پیشگیری از ایجاد خطر است.

1/ شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک

مجری باید پیش از شروع و در طول عملیات، خطرات هر مرحله را شناسایی کند. خطرات گودبرداری، تخریب، داربست، کار در ارتفاع، برق موقت، بالابر، جرثقیل و انبار مصالح یکسان نیستند و برای هرکدام باید اقدامات کنترلی متناسب در نظر گرفته شود.
مبحث دوازدهم، شناسایی مخاطرات، ارزیابی ریسک و اتخاذ اقدامات پیشگیرانه برای حذف یا کنترل خطر را از وظایف سازنده یا مجری می‌داند.

2/ تدوین برنامهٔ ایمنی کارگاه

مجری باید ساختار اجرایی، مسئولیت افراد کلیدی، مسیرهای تردد، محل استقرار تجهیزات، نحوهٔ حفاظت از کارگران و اشخاص مجاور و اقدامات اضطراری را مشخص کند.
برنامهٔ ایمنی نباید به چند تابلو هشدار یا توزیع کلاه ایمنی محدود شود. ایمنی باید متناسب با مرحلهٔ کار به‌روزرسانی گردد؛ زیرا خطرات یک پروژه هنگام تخریب با مرحلهٔ اجرای نما یا تأسیسات تفاوت دارد.

3/ استفاده از نیروهای واجد صلاحیت

فعالیت‌های تخصصی مانند کار با جرثقیل، بالابر، دستگاه جوش، داربست، برق و ماشین‌آلات ساختمانی باید توسط افراد دارای مهارت و صلاحیت مرتبط انجام شوند.
اگر مجری فردی بدون آموزش یا صلاحیت را برای یک عملیات تخصصی به کار گیرد و حادثه ناشی از فقدان مهارت او باشد، این موضوع می‌تواند یکی از عوامل انتساب تقصیر به مجری محسوب شود. مبحث دوازدهم بر استفاده از اشخاص ذی‌صلاح و آموزش‌دیده در عملیات ساختمانی تأکید دارد.

4/ تهیهٔ وسایل حفاظت فردی

مجری و کارفرمایان کارگاه باید متناسب با نوع کار، وسایلی مانند کلاه ایمنی، کفش ایمنی، دستکش، عینک، ماسک، گوشی حفاظتی، کمربند و سامانهٔ مهار سقوط را تهیه و در اختیار کارگران قرار دهند.
تحویل تجهیزات به‌تنهایی کافی نیست. نحوهٔ استفاده باید آموزش داده شود و استفادهٔ واقعی کارگران نیز تحت نظارت قرار گیرد. مادهٔ ۹۱ قانون کار نیز تهیهٔ تجهیزات، آموزش کاربرد و نظارت بر استفاده از آن‌ها را در کنار یکدیگر قرار داده است.

5/ ایمن‌سازی محل کار

مجری باید متناسب با شرایط پروژه، اقدامات حفاظتی لازم را انجام دهد؛ از جمله:

  • نصب جان‌پناه و نردهٔ حفاظتی
  • پوشاندن بازشوهای کف
  • مهاربندی و کنترل داربست
  • ایمن‌سازی گود و ساختمان‌های مجاور
  • حصارکشی کارگاه
  • حفاظت از عابران
  • کنترل برق موقت
  • بازرسی بالابرها و ماشین‌آلات
  • نصب علائم هشدار
  • تأمین روشنایی مناسب
  • ایجاد مسیر امن تردد

مبحث دوازدهم، حفاظت از کارگران را تنها هدف ایمنی نمی‌داند؛ بلکه عابران، ساکنان مجاور، خودروها، ساختمان‌های همسایه و تأسیسات اطراف کارگاه نیز باید در برابر خطرات عملیات ساختمانی محافظت شوند.

6/ هماهنگی میان پیمانکاران

در بیشتر پروژه‌ها چند پیمانکار هم‌زمان فعالیت می‌کنند. ممکن است داربست توسط یک پیمانکار نصب شود، برق موقت در اختیار پیمانکار دیگر باشد و گروه نما نیز در ارتفاع کار کند.
هر پیمانکار در محدودهٔ عملیات خود مسئول رعایت مقررات است؛ اما مجری یا پیمانکار اصلی باید هماهنگی کلی ایمنی میان آن‌ها را برقرار کند. نبود هماهنگی، یکی از عواملی است که می‌تواند باعث ایجاد مسئولیت برای مجری شود.

7/ معرفی سرپرست ایمنی

ویرایش پنجم مبحث دوازدهم، معرفی فرد دارای صلاحیت به‌عنوان سرپرست ایمنی، بهداشت کار و حفاظت محیط زیست را در ساختار ایمنی کارگاه پیش‌بینی کرده است. نسخهٔ رسمی جاری این مبحث، ویرایش سال ۱۴۰۳ است.
با این حال، معرفی سرپرست ایمنی به معنای انتقال کامل مسئولیت مجری نیست. مجری باید امکانات، اختیار و حمایت لازم را در اختیار سرپرست ایمنی قرار دهد و نسبت به گزارش‌های او اقدام کند.

8/ متوقف کردن عملیات خطرناک

اگر احتمال وقوع حادثه وجود داشته باشد، مجری موظف است عملیات را در محل خطر یا در صورت لزوم در تمام کارگاه متوقف کند و تا رفع خطر اجازهٔ ادامهٔ کار ندهد.
نادیده گرفتن خطر آشکار، مانند داربست ناپایدار، گود در معرض ریزش، کابل برق بدون حفاظت یا کار در ارتفاع بدون مهار، می‌تواند نقش مهمی در تعیین مسئولیت مجری داشته باشد. مبحث دوازدهم صراحتاً توقف عملیات در وضعیت خطرناک و خارج کردن کارگران از محل خطر را بر عهدهٔ مجری قرار می‌دهد.

مجری پس از وقوع حادثه چه اقداماتی باید انجام دهد؟

۱. عملیات را متوقف کند

اولین اقدام، جلوگیری از تکرار یا تشدید حادثه است. ممکن است لازم باشد بخشی از کارگاه یا تمام عملیات متوقف شود.
برای مثال، پس از ریزش بخشی از داربست، نباید سایر کارگران بدون بررسی ایمنی روی همان سازه به کار ادامه دهند.

۲. عملیات امداد و رفع خطر فوری انجام شود

باید با اورژانس، آتش‌نشانی یا سایر نیروهای امدادی تماس گرفته شود و اقدامات اولیه برای جلوگیری از تشدید وضعیت مصدوم انجام گیرد.
قانون تأمین اجتماعی، کارفرما را مکلف می‌کند که پس از وقوع حادثهٔ ناشی از کار، اقدامات اولیه را برای جلوگیری از تشدید وضعیت حادثه‌دیده انجام دهد.

۳. محل حادثه بی‌دلیل تغییر داده نشود

پس از نجات مصدوم و رفع خطر فوری، بهتر است وضعیت محل، تجهیزات، داربست، کابل‌ها، ماشین‌آلات و وسایل حفاظت فردی حفظ و مستند شود.
تغییر دادن غیرضروری صحنه ممکن است بررسی علت حادثه را دشوار کند. البته حفظ صحنه نباید مانع امدادرسانی یا رفع یک خطر فوری شود.

۴. حادثه به مراجع مربوط گزارش شود

در حادثهٔ منجر به خسارت، جراحت یا فوت، مجری باید پس از انجام اقدامات فوری، گزارش کتبی را حسب مورد برای مهندس ناظر، مرجع صدور پروانه و کنترل ساختمان و سایر مراجع مرتبط ارسال کند.
آیین‌نامهٔ حفاظتی کارگاه‌های ساختمانی نیز ثبت و گزارش حوادث ناشی از کار، به‌ویژه حوادث منجر به فوت یا نقص عضو، را برای کارفرما پیش‌بینی کرده است.

۵. تأمین اجتماعی در مهلت مقرر مطلع شود

بر اساس قانون تأمین اجتماعی، کارفرما باید وقوع حادثهٔ ناشی از کار را ظرف سه روز اداری به‌صورت کتبی به سازمان تأمین اجتماعی اطلاع دهد.
اعلام حادثه به بیمه‌گر مسئولیت، تأمین اجتماعی و اداره کار، موضوعات جداگانه‌ای هستند. اعلام به یکی از آن‌ها لزوماً جایگزین سایر گزارش‌های لازم نمی‌شود.

۶. مستندات حادثه جمع‌آوری شود

مدارک مهم عبارت‌اند از:

  • تصاویر و ویدئوهای محل
  • گزارش رئیس کارگاه
  • گزارش سرپرست ایمنی
  • گزارش مهندس ناظر
  • مشخصات افراد حاضر
  • سوابق آموزش کارگر
  • رسید تحویل تجهیزات ایمنی
  • سوابق بازرسی دستگاه یا داربست
  • قرارداد پیمانکار مربوط
  • بیمه‌نامه‌های پروژه
  • صورت‌جلسهٔ توقف عملیات
  • گزارش اورژانس و مراجع امدادی

این مدارک در تعیین علت حادثه و سهم تقصیر عوامل پروژه اهمیت زیادی دارند.

وظایف مجری ذی‌صلاح برای پیشگیری از حوادث کارگاهی
وظایف مجری ذی‌صلاح برای پیشگیری از حوادث کارگاهی

مجری در حادثه کارگاهی با چه مسئولیت‌هایی روبه‌رو می‌شود؟

1/ مسئولیت مدنی

مسئولیت مدنی به جبران خسارت مربوط می‌شود. اگر کوتاهی مجری موجب آسیب بدنی، خسارت مالی یا زیان به اشخاص شود، ممکن است به جبران خسارت محکوم گردد.
مادهٔ یک قانون مسئولیت مدنی، شخصی را که در نتیجهٔ بی‌احتیاطی به جان، سلامت یا مال دیگری خسارت وارد کند، مسئول جبران زیان می‌داند. همچنین قواعد تسبیب قانون مدنی در تعیین شخصی که حادثه عرفاً به رفتار او منتسب است، کاربرد دارند.
خسارت ممکن است شامل این موارد باشد:

  • دیه یا ارش صدمات بدنی
  • هزینه‌های درمان
  • خسارت واردشده به اموال
  • آسیب به ساختمان مجاور
  • خسارت خودرو یا تجهیزات
  • هزینه‌های مرتبط با ازکارافتادگی
  • سایر زیان‌های اثبات‌شده

2/ مسئولیت کیفری

اگر حادثه در نتیجهٔ بی‌احتیاطی، بی‌مبالاتی، نداشتن مهارت یا رعایت نکردن مقررات رخ دهد و به جراحت یا فوت منجر شود، ممکن است برای شخص مقصر مسئولیت کیفری نیز ایجاد شود.
در مورد فوت غیرعمد، مادهٔ ۶۱۶ بخش تعزیرات قانون مجازات اسلامی، قتل غیرعمد ناشی از بی‌احتیاطی، بی‌مبالاتی، نداشتن مهارت یا رعایت نکردن نظامات را قابل مجازات می‌داند. تشخیص انتساب حادثه به مجری یا سایر عوامل، بر عهدهٔ مرجع رسیدگی و با استفاده از نظر کارشناسی است.

3/ مسئولیت ناشی از قانون کار

اگر مجری یا پیمانکار، کارفرمای مستقیم کارگر باشد و تجهیزات، آموزش یا نظارت لازم را فراهم نکرده باشد، مادهٔ ۹۵ قانون کار می‌تواند مبنای مسئولیت او قرار گیرد.
این ماده تصریح می‌کند که اگر حادثه بر اثر رعایت نکردن مقررات فنی و بهداشت کار از سوی کارفرما یا مسئول واحد رخ دهد، شخص مسئول ممکن است از نظر کیفری، حقوقی و مجازات‌های قانون کار پاسخ‌گو باشد.

4/ مسئولیت حرفه‌ای و انتظامی

مجری دارای پروانهٔ اشتغال، علاوه بر مسئولیت‌های مدنی و کیفری، در برابر مقررات حرفه‌ای نظام مهندسی نیز مسئول است.
اگر تخلف حرفه‌ای مانند رعایت نکردن مقررات ملی ساختمان، مدیریت نکردن ایمنی یا استفاده از افراد فاقد صلاحیت احراز شود، موضوع ممکن است از طریق سازمان نظام مهندسی و شورای انتظامی نیز پیگیری گردد. مبحث دوازدهم، نظارت مراجع صدور پروانه و سازمان نظام مهندسی بر عملکرد مجری و گزارش تخلفات را پیش‌بینی کرده است.

5/ مسئولیت بیمه‌ای و تأمین اجتماعی

وجود بیمه باعث نمی‌شود که مسئولیت قانونی مجری یا کارفرما از بین برود. بیمه تنها در حدود شرایط، سقف تعهدات و استثناهای بیمه‌نامه، بخشی از خسارت را جبران می‌کند. مقررات ایمنی نیز تصریح کرده‌اند که برقراری بیمهٔ مسئولیت مدنی و شخص ثالث، از مسئولیت مجری و سایر عوامل نمی‌کاهد.
اگر ثابت شود که حادثه مستقیماً به دلیل رعایت نکردن مقررات حفاظت فنی از سوی کارفرما یا مسئول مربوط رخ داده است، سازمان تأمین اجتماعی می‌تواند خدمات و مزایای قانونی را به حادثه‌دیده ارائه دهد و هزینه‌های مربوط را از مسئول حادثه مطالبه کند.

برای بررسی دقیق‌تر الزامات قانونی و شرایط احراز صلاحیت مجریان، به صفحهٔ «مجری ذی‌صلاح» مراجعه فرمایید.

آیا مجری باید تمام دیه حادثه کارگاهی را پرداخت کند؟

خیر، نه در همهٔ پرونده‌ها. مبلغی که هر شخص باید بپردازد، به سهم تقصیر تعیین‌شده برای او بستگی دارد.

برای مثال، ممکن است در یک حادثهٔ کار در ارتفاع مشخص شود:

  • مجری حفاظت کلی کارگاه را انجام نداده است.
  • پیمانکار نما داربست نامناسب نصب کرده است.
  • سرپرست کارگاه اجازهٔ شروع کار را داده است.
  • کارگر نیز از وسیلهٔ مهار تحویلی استفاده نکرده است.
  • ناظر پیشتر خطر را مشاهده کرده، اما گزارش لازم را ارائه نداده است.

در این حالت، ممکن است مسئولیت میان چند نفر تقسیم شود. درصدها را نمی‌توان از پیش و صرفاً بر اساس عنوان شغلی تعیین کرد؛ بلکه کارشناس باید نقش هر عامل و رابطهٔ رفتار او با حادثه را بررسی نماید.

سهم تقصیر مجری چگونه تعیین می‌شود؟

در تعیین سهم تقصیر، معمولاً به این پرسش‌ها پاسخ داده می‌شود:

  • مجری چه وظیفهٔ قانونی یا قراردادی داشته است؟
  • آیا خطر قابل پیش‌بینی بوده است؟
  • آیا مجری خطر را شناسایی کرده بود؟
  • چه اقدام پیشگیرانه‌ای باید انجام می‌شد؟
  • آیا تجهیزات مناسب تهیه شده بود؟
  • آیا کارگر آموزش دیده بود؟
  • چه کسی دستور شروع یا ادامهٔ کار را داده است؟
  • آیا اخطار ایمنی صادر شده بود؟
  • آیا عملیات باید متوقف می‌شد؟
  • رفتار چه اشخاصی در وقوع حادثه مؤثر بوده است؟

صرف حضور نام مجری در پروانهٔ ساختمان، برای تعیین صددرصد مسئولیت کافی نیست؛ اما مسئولیت کلی او در مدیریت ایمنی کارگاه نیز با واگذاری امور به دیگران به‌طور کامل از بین نمی‌رود.

مسئولیت پیمانکار جزء در حادثه کارگاهی

هر پیمانکار جزء در محدودهٔ پیمان و نیروهای تحت اختیار خود، مسئول رعایت مقررات ایمنی است. برای مثال، پیمانکار داربست نسبت به نصب صحیح و ایمن داربست، و پیمانکار برق نسبت به ایمنی تجهیزات و کابل‌کشی تحت مدیریت خود، مسئولیت دارد.

با این حال، مجری باید میان پیمانکاران هماهنگی ایجاد کند و ایمنی کلی کارگاه را پایش نماید. مبحث دوازدهم، مسئولیت اختصاصی هر پیمانکار را در کنار مسئولیت هماهنگی مجری قرار داده است؛ بنابراین قرارداد پیمانکار جزء معمولاً مجری را از تمام مسئولیت‌ها معاف نمی‌کند.

مسئولیت مالک در حوادث کارگاهی

مالک نیز در برخی شرایط ممکن است دارای سهم تقصیر باشد؛ به‌ویژه اگر:

  • کارگران را مستقیماً استخدام کرده باشد.
  • بدون هماهنگی با مجری، پیمانکاری را وارد پروژه کرده باشد.
  • برخلاف اخطار ایمنی، دستور ادامهٔ کار داده باشد.
  • از تأمین هزینهٔ تجهیزات ضروری خودداری کرده باشد.
  • شخصاً در روش اجرا دخالت کرده باشد.
  • عملیات را بدون مجری ذی‌صلاح ادامه داده باشد.
  • تجهیزات یا ماشین‌آلات ناایمن در اختیار کارگاه قرار داده باشد.

اگر مالک کارگر را مستقیماً به کار گرفته و مزد او را پرداخت کند، ممکن است در رابطه با همان کارگر، کارفرما محسوب شود و تکالیف قانون کار نیز متوجه او باشد. تعریف کارفرما در مبحث دوازدهم می‌تواند شامل صاحب‌کار، سازنده یا پیمانکار جزء باشد؛ مشروط بر اینکه کارگر به هزینه و دستور او کار کند.

واگذاری مسئولیت اجرا و ایمنی به مجری، مالک را مجاز نمی‌کند که برخلاف نظر فنی مجری یا ناظر در کارگاه مداخلهٔ خطرناک داشته باشد.

مسئولیت مهندس ناظر در حادثه کارگاهی

وظیفهٔ اصلی ناظر، اجرای عملیات یا ادارهٔ کارگران نیست؛ اما او باید در حدود صلاحیت خود بر اجرای مقررات نظارت کند.

اگر ناظر مورد خلاف ایمنی را مشاهده کند، باید به مجری تذکر کتبی دهد و موضوع را به مرجع رسمی ساختمان گزارش نماید. انجام ندادن این تکلیف، در صورتی که با وقوع حادثه ارتباط مؤثر داشته باشد، می‌تواند برای ناظر نیز مسئولیت ایجاد کند.

بنابراین دو گزارهٔ زیر هر دو نادرست هستند:

  • چون مجری مسئول ایمنی است، ناظر هیچ مسئولیتی ندارد.
  • چون ناظر پروژه را کنترل می‌کند، تمام مسئولیت حادثه با اوست.

سهم هرکدام باید بر مبنای وظیفهٔ مشخص و تأثیر کوتاهی او تعیین شود.

آیا مسئول ایمنی به‌جای مجری پاسخ‌گو است؟

خیر. مسئول یا سرپرست ایمنی وظایف تخصصی مانند شناسایی خطر، بازرسی، آموزش، گزارش و پیگیری اقدامات اصلاحی را انجام می‌دهد؛ اما معرفی او مسئولیت اصلی مجری یا کارفرما را حذف نمی‌کند.

البته اگر مسئول ایمنی وظیفهٔ خود را انجام ندهد یا با وجود مشاهدهٔ خطر، سکوت کند، ممکن است متناسب با نقش و اختیاراتش دارای مسئولیت باشد. در عین حال باید بررسی شود که آیا مجری امکانات، اختیار و نیروی لازم را در اختیار او قرار داده است یا خیر.

اگر کارگر از تجهیزات ایمنی استفاده نکند چه می‌شود؟

کارگر نیز موظف است از تجهیزات حفاظتی تحویل‌شده استفاده کند و دستورالعمل‌های ایمنی را رعایت نماید. اما صرف ادعای اینکه «کارگر کلاه یا کمربند نبسته بود» برای رفع مسئولیت مجری یا کارفرما کافی نیست.

برای استناد به تقصیر کارگر باید مشخص شود:

  • وسیلهٔ مناسب و سالم تحویل شده است.
    • نحوهٔ استفاده آموزش داده شده است.
    • اخطارهای لازم ارائه شده‌اند.
    • بر استفاده از تجهیزات نظارت شده است.
    • امکان استفادهٔ واقعی از وسیله وجود داشته است.
    • کارگر با وجود تمام این موارد، عمداً یا بر اثر بی‌احتیاطی از دستورها سرپیچی کرده است.

مادهٔ ۹۵ قانون کار نیز امکان رفع مسئولیت کارفرما را در حالتی مطرح می‌کند که تجهیزات و آموزش لازم فراهم شده، نظارت انجام گرفته و کارگر با وجود آموزش و تذکرات از مقررات پیروی نکرده باشد. اثبات همهٔ این شرایط بر نتیجهٔ پرونده مؤثر است.

بنابراین یک رسید سادهٔ تحویل کلاه ایمنی، بدون آموزش و نظارت مستمر، لزوماً برای رفع مسئولیت کافی نیست.

چند نمونه از تقسیم مسئولیت در حوادث ساختمانی

نوع حادثه عوامل احتمالی مورد بررسی
سقوط از داربست مجری، پیمانکار داربست، پیمانکار کارگر، سرپرست ایمنی و کارگر
برق‌گرفتگی مجری، پیمانکار برق، مسئول برق کارگاه و استفاده‌کننده
ریزش گود مجری، طراح سازه نگهبان، پیمانکار گود، ناظر و مالک مداخله‌گر
سقوط مصالح روی عابر مجری، پیمانکار مربوط، مسئول کارگاه و عامل جابه‌جایی
حادثه جرثقیل مالک یا بهره‌بردار دستگاه، اپراتور، مجری و مسئول باربرداری
سقوط در چاه آسانسور مجری، پیمانکار مربوط و مسئول ایمن‌سازی بازشو
آسیب ساختمان مجاور مجری، طراح، پیمانکار گود و سایر عوامل مؤثر
آتش‌سوزی جوشکاری مجری، پیمانکار جوشکاری، جوشکار و مسئول ایمنی
سقوط از داربست
مجری، پیمانکار داربست، پیمانکار کارگر، سرپرست ایمنی و کارگر
برق‌گرفتگی
مجری، پیمانکار برق، مسئول برق کارگاه و استفاده‌کننده
ریزش گود
مجری، طراح سازه نگهبان، پیمانکار گود، ناظر و مالک مداخله‌گر
سقوط مصالح روی عابر
مجری، پیمانکار مربوط، مسئول کارگاه و عامل جابه‌جایی
حادثه جرثقیل
مالک یا بهره‌بردار دستگاه، اپراتور، مجری و مسئول باربرداری
سقوط در چاه آسانسور
مجری، پیمانکار مربوط و مسئول ایمن‌سازی بازشو
آسیب ساختمان مجاور
مجری، طراح، پیمانکار گود و سایر عوامل مؤثر
آتش‌سوزی جوشکاری
مجری، پیمانکار جوشکاری، جوشکار و مسئول ایمنی

این جدول به معنی مسئولیت قطعی تمام افراد نام‌برده نیست. کارشناس باید مشخص کند کدام وظیفه رعایت نشده و رفتار چه شخصی در وقوع حادثه نقش داشته است.

آیا قرارداد می‌تواند تمام مسئولیت را از مجری سلب کند؟

معمولاً نمی‌توان با یک عبارت کلی مانند «تمام مسئولیت حوادث بر عهدهٔ پیمانکار جزء است» تکالیف قانونی مجری را در برابر کارگران، اشخاص ثالث و مراجع رسمی حذف کرد.

قرارداد می‌تواند روابط مالی و نحوهٔ رجوع عوامل پروژه به یکدیگر را تنظیم کند، اما وظایف قانونی هر شخص همچنان بر اساس مقررات و نقش واقعی او بررسی می‌شوند.

برای مثال، ممکن است مجری پس از جبران خسارت بتواند بر اساس قرارداد به پیمانکار مقصر مراجعه کند؛ اما این موضوع با مسئولیت اولیهٔ او در برابر حادثه‌دیده یکسان نیست.

نقش بیمه مسئولیت در حوادث کارگاهی

مجری باید پیش از شروع پروژه از کافی بودن پوشش‌های بیمه‌ای اطمینان حاصل کند. بیمه‌های موردنیاز با توجه به شرایط پروژه می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

  • بیمهٔ مسئولیت مدنی کارفرما در قبال کارکنان
  • پوشش مسئولیت پیمانکاران فرعی
  • پوشش اشخاص ثالث
  • پوشش حوادث ناشی از ماشین‌آلات
  • پوشش دیه و هزینه‌های پزشکی
  • پوشش افزایش دیه
  • پوشش تعدد دیات
  • بیمهٔ اجباری کارگران ساختمانی
  • بیمه‌های مهندسی متناسب با پروژه

وجود نام بیمه‌نامه کافی نیست. باید تعداد کارگران، نوع فعالیت، مدت پروژه، سقف تعهدات، مشاغل پرخطر، پیمانکاران جزء و استثناهای بیمه‌نامه بررسی شوند.

مبحث دوازدهم، برقراری بیمهٔ مسئولیت مدنی، شخص ثالث و بیمهٔ کارگران ساختمانی را در اقدامات پیش از اجرا مطرح کرده و تصریح می‌کند که بیمه، مسئولیت قانونی عوامل پروژه را از بین نمی‌برد.

برای دریافت اطلاعات تکمیلی دربارهٔ مدیریت ریسک و بیمه‌های پروژه‌های ساختمانی، صفحه «پیمان مدیریت» را مطالعه کنید.

مدارکی که مجری باید برای دفاع از عملکرد خود نگهداری کند

مجری باید بتواند نشان دهد که تکالیف ایمنی خود را صرفاً روی کاغذ انجام نداده است. مدارک مهم عبارت‌اند از:

  • طرح و برنامهٔ ایمنی کارگاه
  • ارزیابی ریسک مراحل مختلف
  • حکم معرفی رئیس کارگاه و سرپرست ایمنی
  • مدارک صلاحیت عوامل تخصصی
  • سوابق آموزش بدو ورود
  • صورت‌جلسات ایمنی
  • رسید تحویل تجهیزات حفاظت فردی
  • فرم‌های بازرسی داربست و ماشین‌آلات
  • اخطارهای کتبی به پیمانکاران
  • گزارش توقف عملیات خطرناک
  • مکاتبات با مالک و ناظر
  • گزارش رفع نواقص
  • سوابق بیمهٔ کارگران
  • بیمه‌نامه‌های مسئولیت
  • گزارش حوادث و شبه‌حوادث

نبود این مستندات ممکن است اثبات اقدامات پیشگیرانهٔ مجری را دشوار کند.

چک‌لیست سریع کاهش مسئولیت حوادث برای مجری

پیش از شروع و در طول پروژه، این موارد باید کنترل شوند:

  • خطرات هر مرحله شناسایی شده‌اند.
  • برنامهٔ ایمنی متناسب با پروژه وجود دارد.
  • رئیس کارگاه و سرپرست ایمنی معرفی شده‌اند.
  • پیمانکاران دارای صلاحیت انتخاب شده‌اند.
  • کارگران آموزش بدو ورود دیده‌اند.
  • تجهیزات حفاظت فردی تحویل شده‌اند.
  • استفاده از تجهیزات تحت نظارت است.
  • داربست، بالابر و برق موقت بازرسی می‌شوند.
  • بازشوها و لبه‌ها ایمن شده‌اند.
  • مسیر عابران و ساختمان‌های مجاور حفاظت شده است.
  • اخطارهای ناظر و مسئول ایمنی پیگیری می‌شوند.
  • عملیات خطرناک بلافاصله متوقف می‌شود.
  • بیمه‌نامه‌ها متناسب با پروژه تنظیم شده‌اند.
  • گزارش‌ها و صورت‌جلسات نگهداری می‌شوند.
  • برنامهٔ واکنش اضطراری و کمک‌های اولیه وجود دارد.

جمع‌بندی

مسئولیت مجری ذی‌صلاح در حوادث کارگاهی تنها به پرداخت خسارت پس از وقوع حادثه محدود نمی‌شود. مجری از ابتدای پروژه وظیفه دارد خطرات را شناسایی کند، ایمنی کلی کارگاه را مدیریت نماید، میان پیمانکاران هماهنگی ایجاد کند، افراد واجد صلاحیت را به کار گیرد، تجهیزات مناسب تهیه نماید و در صورت مشاهدهٔ خطر، عملیات را متوقف سازد.

با این حال، مجری در تمام حوادث به‌صورت خودکار مقصر صددرصد شناخته نمی‌شود. مسئولیت نهایی بر اساس رابطهٔ میان تخلف و حادثه و میزان تأثیر رفتار مجری، مالک، پیمانکار، ناظر، مسئول ایمنی، اپراتور و کارگر تعیین می‌گردد.

پس از حادثه نیز امدادرسانی فوری، توقف عملیات، اعلام حادثه به مراجع مرتبط، حفظ مستندات و همکاری با کارشناسان اهمیت زیادی دارد. وجود بیمه می‌تواند بخشی از خسارت را جبران کند، اما مسئولیت قانونی مجری یا سایر عوامل را حذف نمی‌نماید.

OtiX راهی کوتاه برای دسترسی به رویای شما

جهت دریافت مشاوره از کارشناسان OtiX فقط یک تماس فاصله دارید

سوالات متداول

1/ آیا مجری ذی‌صلاح مسئول تمام حوادث کارگاه است؟

خیر. مجری مسئول مدیریت و هماهنگی ایمنی کارگاه است، اما درصد مسئولیت او بر اساس نوع تخلف و میزان تأثیر آن در حادثه تعیین می‌شود. سایر عوامل نیز ممکن است سهم تقصیر داشته باشند.

2/ دیه حادثه کارگاهی را چه کسی پرداخت می‌کند؟

دیه بر اساس نظر کارشناس، رأی مرجع رسیدگی و سهم تقصیر افراد تعیین می‌شود. در صورت وجود بیمه‌نامهٔ معتبر، بیمه‌گر در حدود تعهدات خود خسارت را پرداخت می‌کند.

3/ آیا مالک نیز در حادثه کارگاه مسئول می‌شود؟

بله، اگر مالک مستقیماً کارگر استخدام کرده، در روش اجرا مداخلهٔ خطرناک داشته، برخلاف اخطار دستور ادامهٔ کار داده یا از انجام تعهدات مؤثر در ایمنی خودداری کرده باشد، ممکن است دارای سهم تقصیر شود.

4/ آیا پیمانکار جزء مسئول حادثهٔ نیروهای خود است؟

پیمانکار جزء در محدودهٔ عملیات و نسبت به نیروهای تحت مدیریت خود مسئول است. با این حال، مجری اصلی نیز وظیفهٔ هماهنگی و کنترل کلی ایمنی کارگاه را بر عهده دارد.

5/ آیا مهندس ناظر در حوادث کارگاهی مسئول است؟

اگر ناظر خطر یا تخلفی را مشاهده کند و تذکر و گزارش لازم را انجام ندهد، ممکن است متناسب با تأثیر این کوتاهی دارای سهم مسئولیت شناخته شود.

6/ آیا معرفی مسئول ایمنی، مسئولیت مجری را حذف می‌کند؟

خیر. مسئول ایمنی وظایف تخصصی خود را دارد، اما معرفی او رافع مسئولیت اصلی مجری در مدیریت ایمنی کارگاه نیست.

7/ اگر کارگر تجهیزات ایمنی را استفاده نکند، مجری مسئول نیست؟

تنها زمانی می‌توان به تقصیر کارگر استناد کرد که تجهیزات مناسب تحویل شده، آموزش ارائه گردیده، اخطارهای لازم داده شده و نظارت کافی انجام گرفته باشد.

8/ آیا بیمهٔ مسئولیت تمام خسارت حادثه را پرداخت می‌کند؟

خیر. پرداخت بیمه به سقف تعهدات، پوشش‌های خریداری‌شده، تعداد کارگران، نوع فعالیت و استثناهای بیمه‌نامه بستگی دارد.

9/ حادثه کارگاهی باید به چه مراجعی گزارش شود؟

حسب نوع حادثه، موضوع باید به اورژانس یا آتش‌نشانی، مهندس ناظر، مرجع صدور پروانه و کنترل ساختمان، اداره کار، تأمین اجتماعی و شرکت بیمه گزارش شود. گزارش به تأمین اجتماعی باید در مهلت قانونی انجام شود.

10/ آیا مجری باید در صورت مشاهدهٔ خطر کار را متوقف کند؟

بله. اگر احتمال حادثه وجود داشته باشد، مجری باید تا رفع خطر از ادامهٔ عملیات در محل ناایمن جلوگیری کند.

11/ مسئولیت خسارت واردشده به عابر یا ساختمان مجاور با چه کسی است؟

بسته به علت حادثه، مجری، پیمانکار مربوط، مالک یا سایر عوامل ممکن است مسئول شناخته شوند. ایمنی کارگاه شامل حفاظت از اشخاص و اموال مجاور نیز می‌شود.