اگر اجرای آرماتوربندی یک فونداسیون دو شبکهای را از نزدیک دیده باشید، احتمالاً میلگردهایی را مشاهده کردهاید که بین شبکه پایین و بالای آرماتورها قرار گرفتهاند و مش فوقانی را در ارتفاع مشخص نگه میدارند. این میلگردها در کارگاه معمولاً با نام میلگرد خرک یا آرماتور خرک شناخته میشوند.
اما خرک فقط برای «بالا نگه داشتن میلگردها» نیست. اگر ارتفاع، تعداد یا محل قرارگیری آن مناسب نباشد، شبکه فوقانی ممکن است هنگام رفتوآمد نیروها یا بتنریزی جابهجا شود و موقعیت آرماتورها و پوشش بتن از مقدار تعیینشده خارج شود.
طبق تعریف ACI (موسسه بتن آمریکا)، Bar Support یا نگهدارنده میلگرد وسیلهای است که میلگرد را در موقعیت صحیح نگه میدارد و مانع جابهجایی آن پیش و هنگام بتنریزی میشود. این تعریف تقریباً همان نقشی است که خرک فونداسیون در اجرای متداول آرماتوربندی ایفا میکند.
میلگرد خرک، میلگرد خمشدهای است که در فونداسیونهای دارای شبکه فوقانی و تحتانی برای نگه داشتن مش بالا در تراز مشخص استفاده میشود. ارتفاع و فاصله خرکها عدد ثابتی برای همه پروژهها ندارد و باید با توجه به ضخامت پی، کاور بتن، قطر و وزن آرماتورها و جزئیات نقشه اجرایی تعیین شود.
میلگرد خرک یا آرماتور خرک یکی از اجزای کمکی آرماتوربندی است که معمولاً بین شبکه پایین و شبکه بالای فونداسیون قرار میگیرد.
شکل متداول آن از یک قسمت افقی در بالا و پایههایی تشکیل میشود که امکان قرار گرفتن و تثبیت آن روی شبکه پایین را فراهم میکنند. شبکه فوقانی نیز روی قسمت بالایی خرک قرار گرفته و با سیم آرماتوربندی مهار میشود.
هدف اصلی خرک این است که تا زمان بتنریزی و در حین آن:
مبحث نهم مقررات ملی ساختمان نیز در بخش نقشهها و جزئیات اجرایی تصریح میکند که ضخامت پوشش بتن، جزئیات لقمهها و فاصلهنگهدارها و نحوه آرماتوربندی باید در مدارک اجرایی مشخص شود.
در کاربرد متداول خرک فونداسیون، وظیفه اصلی این میلگرد نگه داشتن و تثبیت شبکه آرماتور در مرحله اجراست، نه جایگزین شدن با آرماتورهای اصلی طراحیشده برای مقاومت سازه.
به همین دلیل نمیتوان میلگرد خرک را بهصورت خودسرانه بخشی از آرماتور مقاومتی فونداسیون در نظر گرفت.
البته اگر در نقشه سازه یا جزئیات طراح برای میلگرد خاصی نقش سازهای مشخص شده باشد، همان نقشه و محاسبات پروژه ملاک خواهد بود.
مهمترین کاربرد آرماتور خرک حفظ موقعیت شبکه فوقانی فونداسیون است.
در فونداسیونهایی که آرماتور در دو تراز بالا و پایین اجرا میشود، شبکه فوقانی نمیتواند بدون یک سیستم نگهدارنده در ارتفاع موردنظر باقی بماند.
خرک این فاصله را ایجاد و حفظ میکند.
یکی از اصلیترین وظایف خرک، ایجاد فاصله مناسب میان دو سفره آرماتور است.
این فاصله باید بهاندازهای باشد که شبکه بالا و پایین دقیقاً مطابق موقعیت تعیینشده در نقشه قرار گیرند.
شبکه فوقانی ممکن است وزن قابل توجهی داشته باشد. هرچه قطر میلگردها یا تراکم آرماتورها بیشتر باشد، وزن شبکه نیز افزایش پیدا میکند.
خرک باید بتواند این شبکه را بدون تغییر محسوس در تراز نگه دارد.
اگر شبکه فوقانی چند سانتیمتر بالا یا پایین برود، پوشش بتن نیز تغییر میکند.
مبحث نهم برای موقعیت میلگردها و ضخامت پوشش بتن رواداری اجرایی تعیین کرده و همچنین میخواهد ضخامت پوشش در نقشه اجرایی مشخص باشد.
بنابراین ارتفاع خرک مسئلهای صرفاً کارگاهی نیست؛ مستقیماً با موقعیت صحیح آرماتورها ارتباط دارد.
در هنگام بتنریزی، حرکت نیروها، شیلنگ پمپ، ویبراتور و جریان بتن میتواند شبکهای را که بهدرستی مهار نشده است جابهجا کند.
نگهدارندههای مناسب برای جلوگیری از جابهجایی میلگردها پیش و هنگام بتنریزی استفاده میشوند.
اجرای اصولی فونداسیون، تنها به استفاده از المانهایی مانند میله خرک محدود نمیشود و نیازمند رعایت دقیق اصول اجرایی در تمام مراحل است. مجموعه اوتیکس با ارائه خدمات کامل اجرای فونداسیون، این عملیات را بهصورت اصولی و مطابق با استانداردهای اجرایی انجام میدهد.
شکل دقیق میلگرد خرک فونداسیون میتواند بر اساس پروژه و دیتیل اجرایی متفاوت باشد، اما یک خرک متداول معمولاً سه بخش دارد:
ابعاد دقیق این اجزا بهتر است در دیتیل اجرایی یا روش اجرایی پروژه مشخص شود.
نحوه اجرای میلگرد خرک را میتوان به چند مرحله اصلی تقسیم کرد.
قبل از ساخت خرک باید موارد زیر مشخص شوند:
مبحث نهم تأکید میکند که در نقشههای اجرایی باید اطلاعاتی مانند قطر و فاصله میلگردها، جزئیات خمها، پوشش بتن و جزئیات فاصلهنگهدارها مشخص شود.
ابتدا شبکه تحتانی در تراز طراحیشده قرار میگیرد.
برای حفظ پوشش بتن زیر آرماتور نیز باید از روش و فاصلهنگهدار مناسب استفاده شود.
خرک نباید به شکلی اجرا شود که باعث از بین رفتن کاور تعیینشده برای میلگردها شود.
پس از مشخص شدن ابعاد، میلگرد خرک مطابق دیتیل خم میشود.
خمکاری میلگرد نیز باید مطابق الزامات مربوط به خم میلگرد انجام شود. مبحث نهم برای خم کردن میلگردها الزامات اجرایی مشخصی دارد و جزئیات خم نیز باید در مدارک اجرایی مشخص باشد.
خرکها در محلهای تعیینشده روی شبکه تحتانی قرار میگیرند.
خرک باید پایدار باشد و پس از قرار گرفتن وزن شبکه بالا، واژگون یا خم نشود.
پس از نصب خرکها، آرماتورهای شبکه فوقانی روی آنها قرار میگیرند.
در این مرحله باید ارتفاع نهایی شبکه کنترل شود.
شبکه فوقانی باید به اندازه کافی مهار شود تا هنگام عملیات اجرایی جابهجا نشود.
مبحث نهم برای به هم بستن میلگردها استفاده از مفتول، اتصالدهنده یا گیرههای فولادی را پیشبینی کرده و برای نحوه آرماتوربندی نیز ارائه جزئیات اجرایی را الزامی میداند.
پیش از شروع بتنریزی باید موارد زیر بررسی شوند:
این مرحله یکی از مهمترین کنترلهای آرماتوربندی است.
یکی از پرتکرارترین سؤالات درباره میلگرد خرک این است:
فاصله خرکها در فونداسیون چند متر است؟
پاسخ دقیق این است:
برای تمام فونداسیونها نمیتوان یک فاصله ثابت تعیین کرد. فاصله خرک باید به اندازهای باشد که شبکه فوقانی تحت وزن خود، رفتوآمد اجرایی و عملیات بتنریزی از موقعیت تعیینشده خارج نشود.
مبحث نهم نیز بهجای تعیین یک فاصله عمومی برای خرک تمام فونداسیونها، میخواهد جزئیات و فاصله نگهدارها در نقشه اجرایی مشخص شود.
عدد ۱.۵ متر بهعنوان حداکثر فاصله خرک مطرح میشود.
اما بهتر است این عدد بدون بررسی شرایط پروژه بهعنوان یک «قانون عمومی» وارد نقشه یا اجرای فونداسیون نشود.
فاصله مناسب به عواملی مانند موارد زیر وابسته است:
بنابراین اگر در نقشه یا دستور کار پروژه فاصله مشخصی برای خرک تعیین شده است، همان عدد ملاک است.
بهصورت منطقی هرجا احتمال تغییر شکل شبکه بالاتر باشد، سیستم نگهدارنده نیز باید متناسب با آن تقویت شود.
برای مثال:
نیازمند کنترل دقیقتر پایداری هستند.
معیار نهایی این است که پس از اجرای کامل شبکه و در زمان بتنریزی، موقعیت آرماتورها از محدوده مجاز نقشه و رواداری اجرایی خارج نشود. مبحث نهم برای انحراف موقعیت میلگرد و پوشش بتن نیز حدود اجرایی تعریف کرده است.
ارتفاع خرک فونداسیون نباید چشمی انتخاب شود.
خرک باید شبکه فوقانی را دقیقاً در ترازی قرار دهد که پس از رعایت پوشش بتن و ضخامت لایههای آرماتور، در نقشه مشخص شده است.
بهطور مفهومی میتوان فاصله آزاد میان دو شبکه را از رابطه زیر به دست آورد:
فاصله آزاد بین دو شبکه ≈ ضخامت فونداسیون − کاور بالا − کاور پایین − ضخامت شبکه بالا − ضخامت شبکه پایین
این رابطه برای فهم هندسه مسئله است و طول واقعی میلگرد برشخورده برای خرک باید با توجه به قطر خود خرک، محل تماس میلگردها، شعاع خم و شکل دیتیل اصلاح شود.
فرض کنید فقط برای یک مثال آموزشی داریم:
بنابراین فاصله هندسی آزاد بین دو شبکه تقریباً برابر است با:
۸۰ − ۵ − ۷.۵ − ۴ − ۴ = ۵۹.۵ سانتیمتر
اما این عدد الزاماً به معنی «برش خرک با ارتفاع ۵۹.۵ سانتیمتر» نیست.
باید مشخص شود خرک دقیقاً روی کدام میلگرد شبکه پایین مینشیند و کدام میلگرد شبکه بالا روی آن قرار میگیرد. قطر خود خرک و خمها نیز روی ابعاد نهایی تأثیر دارند.
به همین دلیل، ارتفاع خرک فونداسیون باید از روی مقطع واقعی آرماتوربندی تعیین شود، نه از روی یک فرمول حفظی.
تأثیر کاور مستقیم است.
اگر پوشش بتن بالا افزایش پیدا کند، شبکه فوقانی باید پایینتر قرار گیرد و در نتیجه ارتفاع موردنیاز خرک تغییر میکند.
اگر کاور پایین نیز تغییر کند، تراز شبکه تحتانی و به دنبال آن فاصله میان دو شبکه تغییر خواهد کرد.
مبحث نهم برای شالودهها مقادیر پوشش بتن را بر اساس شرایط محیطی تفکیک کرده است؛ بنابراین یک مقدار ثابت کاور نیز برای تمام شرایط نمیتوان در نظر گرفت.
به همین دلیل استفاده از عباراتی مانند «ارتفاع خرک همیشه ۱۰ سانتیمتر کمتر از ضخامت فونداسیون است» مبنای دقیقی ندارد.
برای قطر آرماتور خرک نیز نباید یک عدد ثابت را برای همه پروژهها تجویز کرد.
قطر خرک باید بتواند شبکه فوقانی را بدون خمش و ناپایداری نامطلوب نگه دارد.
موارد مؤثر عبارتاند از:
هرچه ارتفاع خرک بیشتر و شبکه سنگینتر باشد، مسئله کمانش و تغییر شکل پایه خرک اهمیت بیشتری پیدا میکند.
بنابراین اگر قطر خرک در نقشه یا روش اجرایی مشخص شده باشد، همان مقدار باید اجرا شود؛ در غیر این صورت انتخاب آن باید توسط فرد مسئول فنی پروژه و با توجه به شرایط واقعی شبکه انجام شود.
عدد ۱۴ میلیمتر در بسیاری از مطالب آموزشی فارسی تکرار شده است، اما نباید بدون بررسی مدارک پروژه آن را بهعنوان یک الزام عمومی برای تمام فونداسیونها تلقی کرد.
منابع رسمی مورد بررسی، هدف اصلی سیستم نگهدارنده را تثبیت موقعیت آرماتورها معرفی میکنند و مبحث نهم نیز بر درج جزئیات فاصلهنگهدارها در نقشه اجرایی تأکید دارد.
در نتیجه انتخاب قطر باید بر اساس پایداری موردنیاز و مدارک پروژه انجام شود.
این دو هر دو به حفظ موقعیت آرماتورها کمک میکنند، اما کاربردشان یکسان نیست.
در اجرای متداول شبکه دو لایه، خرک معمولاً با شبکه تحتانی درگیر و روی آن مهار میشود.
اصل مهم این است که هیچ بخش فولادی نباید به شکلی قرار گیرد که پوشش بتن تعیینشده را مختل کند.
بنابراین قرار دادن پایه فلزی خرک مستقیماً روی سطح زیرین، اگر باعث شود فولاد تا سطح خارجی بتن ادامه پیدا کند و کاور موردنظر از بین برود، اجرای درستی نخواهد بود.
مبحث نهم صراحتاً بر کنترل ضخامت پوشش بتن و مشخص کردن جزئیات لقمهها و فاصلهنگهدارها در مدارک اجرایی تأکید میکند.
بتن مگر یکی از مراحل مهم در آمادهسازی بستر فونداسیون است و اجرای صحیح آن تأثیر مستقیمی بر کیفیت و دقت اجرای مراحل بعدی دارد. برای آشنایی بیشتر با این فرآیند، میتوانید جزئیات اجرای بتن مگر را در خدمات تخصصی اوتیکس مطالعه کنید.
برای تعداد خرکها نیز نمیتوان یک عدد ثابت بر مترمربع ارائه کرد.
تعداد لازم به فاصلهای بستگی دارد که برای پایداری شبکه انتخاب شده است.
فرض کنید پس از بررسی اجرایی مشخص شده خرکها باید در یک آرایش منظم نصب شوند. با تقسیم طول و عرض محدوده بر فاصله انتخابشده میتوان تعداد اولیه نقاط نگهدارنده را تخمین زد.
اما در اجرا باید نواحی خاص نیز بررسی شوند.
ممکن است در یک قسمت فونداسیون:
بنابراین چیدمان یکنواخت در تمام فونداسیون الزاماً بهترین گزینه نیست.
قبل از شروع بتنریزی بهتر است این موارد کنترل شوند:
مبحث نهم علاوه بر پوشش بتن، برای موقعیت میلگردها نیز رواداریهای اجرایی تعیین کرده است؛ بنابراین کنترل موقعیت نهایی آرماتورها پیش از بتنریزی اهمیت زیادی دارد.
میلگرد خرک یکی از اجزای کمکی مهم در آرماتوربندی فونداسیونهای دارای شبکه فوقانی و تحتانی است. وظیفه اصلی آن حفظ تراز و پایداری شبکه بالا تا پایان بتنریزی است.
مهمترین نکته این است که فاصله خرکها در فونداسیون، ارتفاع خرک فونداسیون و قطر آرماتور خرک را نباید با چند عدد ثابت و حفظی برای تمام پروژهها تعیین کرد.
این پارامترها به:
وابستهاند.
منابع رسمی نیز بر حفظ موقعیت آرماتورها، پوشش بتن و مشخص شدن جزئیات نگهدارندهها در مدارک اجرایی تأکید دارند.
بنابراین اجرای اصولی خرک از همان مرحله آرماتوربندی باید کنترل شود؛ زیرا بعد از بتنریزی دیگر امکان مشاهده و اصلاح موقعیت واقعی بسیاری از آرماتورها وجود ندارد.
جهت دریافت مشاوره از کارشناسان OtiX فقط یک تماس فاصله دارید
1/ میلگرد خرک چیست؟
میلگرد خرک، میلگرد خمشدهای است که برای نگه داشتن شبکه فوقانی فونداسیون در تراز موردنظر و جلوگیری از جابهجایی آن پیش و هنگام بتنریزی استفاده میشود. مفهوم آن با تعریف Bar Support در منابع ACI همراستا است.
2/ فاصله خرکها در فونداسیون چقدر است؟
فاصله ثابتی برای تمام فونداسیونها وجود ندارد. فاصله باید به اندازهای انتخاب شود که شبکه فوقانی تحت وزن خود و شرایط اجرا تغییر موقعیت ندهد. مبحث نهم نیز جزئیات و فاصله نگهدارها را بخشی از مدارک اجرایی میداند.
3/ آیا حداکثر فاصله خرکها ۱.۵ متر است؟
عدد ۱.۵ متر در برخی منابع آموزشی رایج است، اما نباید آن را بدون توجه به نقشه و شرایط پروژه یک الزام عمومی دانست. وزن شبکه، قطر میلگردها، ارتفاع خرک و روش اجرا باید در تعیین فاصله لحاظ شوند.
4/ ارتفاع خرک فونداسیون چگونه محاسبه میشود؟
ارتفاع از روی ضخامت فونداسیون، کاور بالا و پایین، قطر و آرایش شبکه فوقانی و تحتانی تعیین میشود. طول واقعی خرک نیز به قطر خود خرک، محل تکیهگاه و جزئیات خم بستگی دارد.
5/ قطر میلگرد خرک چقدر باشد؟
قطر ثابت و یکسانی برای همه پروژهها وجود ندارد. خرک باید از نظر پایداری برای وزن شبکه، ارتفاع و فاصله انتخابشده مناسب باشد و در صورت وجود دیتیل اجرایی، مشخصات نقشه ملاک است.
6/ خرک فونداسیون چه زمانی نصب میشود؟
پس از اجرای شبکه تحتانی و پیش از تکمیل شبکه فوقانی، خرکها در محل مناسب نصب میشوند تا مش بالا روی آنها قرار گیرد.
7/ آیا میلگرد خرک همان اسپیسر است؟
خیر. خرک عمدتاً شبکه فوقانی را نگه میدارد، در حالی که اسپیسر بیشتر برای حفظ فاصله میلگرد از سطح بتن و تأمین کاور استفاده میشود.
8/ آیا میلگرد خرک باید به شبکه فوقانی بسته شود؟
شبکه باید به اندازهای مهار شود که در زمان عملیات اجرایی و بتنریزی جابهجا نشود. مبحث نهم نیز استفاده از مفتول یا اتصالدهنده مناسب برای بستن میلگردها و ارائه جزئیات آرماتوربندی را پیشبینی کرده است.